Lezing 21 april 2026
Lezing 21 april 2026
Embedded Files
Erfgoedvereniging Dye van Best
De ‘vrijheidsboom’ in Brabant
In 1793 en 1794 verscheen overal in Brabant een ‘vrijheidsboom’ in de dorps- en stadscentra. Het was het symbool van de 18e-eeuwse revolutie die zou leiden tot het invoeren van de democratie in Nederland. In dit artikel wordt ingegaan op het verhaal achter deze vrijheidsboom en de gevolgen die de revolutie heeft gehad voor Brabant in het bijzonder.
Door Jurriaan Paulus van Pauwvliet
Aan het eind van de 18e eeuw brak er een grote revolutie uit. Vanuit steeds toenemende onvrede met de heersende machtsorde in de toenmalige Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, verenigden kritisch denkende burgers zich in de ‘patriottenbeweging’. Deze burgers beschuldigden het openbaar bestuur van corruptie, vriendjespolitiek en elitevorming. Ze ageerden tegen de ongelijkheid in de samenleving.
De patriottentijd
Voortgedreven door het begrip vaderlandsliefde kwamen de patriotten in verzet tegen de oude machtsorde en streefden ze naar invoering van de
democratie. Vanaf 1781 maakte de Nederlandse patriottenbeweging een flinke opmars, door zich steeds beter (gewapend) te organiseren en veelvuldig gebruik te maken van de drukpers. Er werden talloze publicaties verspreid om de publieke opinie te beïnvloeden.
In de late 18e eeuw maakten de patriotten een sterke opmars in de Nederlanden.
Patriotten en orangisten
In de jaren die volgden ontstond in de Nederlanden een woelige strijd tussen patriotten en orangisten, de laatsten aangevoerd door stadhouder Willem V. De patriotten slaagden erin de machtsposities van de orangistische stadsbestuurders over te nemen. De stadhouder vluchtte vanuit Den Haag naar Nijmegen.
In september 1787 greep zijn zwager, de koning van Pruisen, in. Met een grootschalige Pruisische invasie werd een abrupt einde gemaakt aan de patriottentijd in de Nederlanden. De militaire interventie leidde tot het machtsherstel van stadhouder Willem V.
Ballingschap in Frankrijk
Duizenden patriotten vluchtten naar het buitenland. In Noord-Frankrijk ontstond een heuse Nederlandse vluchtelingenkolonie. De patriotten weigerden afstand te nemen van hun democratische idealen. In Frankrijk werden diverse genootschappen opgericht die correspondeerden met geheime clubs in de Nederlanden. De patriotse voormannen verbleven in Parijs om met de Franse revolutionaire politici een militaire inval in de Nederlanden voor te bereiden. Hiervoor werd een speciaal ‘Bataafs Legioen’ opgericht, bestaande uit Nederlandse patriotten.
De Bataafs-Franse inval
In 1793 viel een leger van tienduizenden militairen vanuit Frankrijk de Nederlanden binnen. Deze ‘Bataafs-Franse inval’ resulteerde in vele veldslagen in de Zuidelijke Nederlanden en Staats-Brabant (het huidige Noord-Brabant). Meerdere Brabantse steden werden ingenomen. Soldaten dansten met burgers rond de geplante vrijheidsbomen om de veroverde ‘vrijheid’ te vieren.
Het leger trok eind 1794 vanuit het bezette Brabant de bevroren Waal over. De Pruisische en Engelse militairen trokken zich in rap tempo terug. Op 19 januari 1795 marcheerden de Franse troepen Amsterdam binnen. Stadhouder Willem V was de avond ervóór vanuit Scheveningen naar Engeland gevlucht. Het betekende het eind voor de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en het orangistische machtsregime.
In 1793 en 1794 verscheen overal in Brabant een ‘vrijheidsboom’ in de dorps- en stadscentra. De doorbraak van de revolutie werd uitbundig gevierd.
De Bataafse Omwenteling
Zo kwam er in 1795 een eind aan een oud tijdperk en werd er vanuit Den Haag een begin gemaakt met het invoeren van de Nederlandse democratie. Dit jarenlange proces zou bekend komen te staan als de ‘Bataafse Omwenteling’ en resulteerde in de opening van het eerste Nederlandse parlement in 1796 en de eerste Grondwet in 1798. Voor het eerst in de geschiedenis werd Nederland ‘centraal’ vertegenwoordigd. De nationale eenheid werd hiermee officieel vastgelegd.
Politieke emancipatie van Brabant
De Bataafse Omwenteling betekende een bijzondere revolutie voor Brabant. Na een emancipatiestrijd onder leiding van de patriot Pieter Vreede, transformeerde het van (onderdrukt) ‘generaliteitsland’ onder de oude republiek, naar een volwaardige provincie van Nederland. Voor het eerst sinds tweehonderd jaar verkreeg het in 1796 een eigen bestuur met een Brabantse vertegenwoordiging in het nieuwe nationale parlement.
De ‘Eerste Nationale Vergadering’. Op 1 maart 1796 werd het eerste Nederlandse parlement geopend.
Page updated
Report abuse